1. Actitud prudente de M. Marcelo tras el discurso de Escipión.

Haec Scipionis oratio, quod senatus in urbe habebatur Pompeiusque aberat, ex ipsius ore Pompei mitti videbatur. dixerat aliquis leniorem sententiam, ut primo M. Marcellus, ingressus in eam orationem, non oportere ante de ea re ad senatum referri, quam dilectus tota Italia habiti et exercitus conscripti essent. (1, 2, 1).

2. César se queja de las injurias de sus enemigos y de Pompeyo.

Quibus rebus cognitis Caesar apud milites contionatur. omnium temporum iniurias inimicorum in se commemorat; a quibus deductum ac depravatum Pompeium queritur invidia atque obtrectatione laudis suae, cuius ipse honori et dignitati semper faverit adiutorque fuerit. (1, 7, 1).

3. César reúne tropas e inicia su avance por Italia.

Cognita militum voluntate Ariminum cum ea legione proficiscitur, ibique tribunos plebis, qui ad eum confugerant, convenit. reliquas legiones ex hibernis evocat et subsequi iubet. eo L. Caesar adulescens venit, cuius pater Caesaris erat legatus. (1, 8, 1).

4. Roscio y Lucio César comunican las peticiones de César. Los senadores y Pompeyo le responden.

Acceptis mandatis, Roscius cum Caesare Capuam pervenit ibique consules Pompeiumque invenit; postulata Caesaris renuntiat. Illi, re deliberata, respondent scriptaque ad eum mandata per eosdem remittunt, quorum haec erat summa: Caesar in Galliam reverteretur, Arimino excederet, exercitus dimitteret. (1, 10, 1).

5. Alarma en Roma ante el rumor de la llegada de César.

Quibus rebus Romam nuntiatis tantus repente terror invasit, ut cum Lentulus consul ad aperiendum aerarium venisset ad pecuniamque Pompeio ex senatus consulto proferendam, protinus aperto sanctiore aerario ex urbe profugeret. Caesar enim adventare iam iamque et adesse eius equites falso nuntiabantur. (1, 14, 1).

6. Léntulo emancipa a los gladiadores de César pero toma precauciones en esta decisión.

Lentulus gladiatores, quos ibi Caesar in ludo habebat, ad forum productos spe libertatis confirmat atque iis equos attribuit et se sequi iussit; quos postea monitus ab suis, quod ea res omnium iudicio reprehendebatur, circum familias conventus Campaniae custodiae causa distribuit. (1, 14, 4).

7. Marco Antonio ocupa Sulmona, a cuyo frente estaban Lucrecio y Atio. Antonio captura a Atio.

Lucretius et Attius de muro se deiecerunt. Attius ad Antonium deductus petit ut ad Caesarem mitteretur. Antonius cum cohortibus et Attio eodem die quo profectus erat revertitur. Caesar eas cohortes cum exercitu suo coniunxit Attiumque incolumem dimisit. Caesar primis diebus castra magnis operibus munire et ex finitimis municipiis frumentum comportare reliquasque copias exspectare instituit. (1, 18, 3).

8. Domicio anuncia a los suyos en asamblea la pronta llegada de Pompeyo en su auxilio y les exhorta a no desfallecer, mientras que, en secreto, decide huir.

Domitius pronuntiat Pompeium celeriter subsidio venturum hortaturque eos ne animo deficiant, quaeque usui ad defendendum oppidum sint parent. ipse arcano cum paucis familiaribus suis conloquitur consiliumque fugae capere constituit. (1, 19, 1).

9. César convoca a los senadores e hijos de senadores.

Caesar, ubi luxit, omnes senatores senatorumque liberos, tribunos militum equitesque Romanos ad se produci iubet. erant quinque senatorii ordinis; praeterea filius Domiti aliique complures adulescentes et magnus numerus equitum Romanorum et decurionum, quos ex municipiis Domitius evocaverat. hos omnes productos a contumeliis militum conviciisque prohibet. (1, 23, 1).

10. Pompeyo se dirige desde Luceria a Canusio y luego a Brindis.

Pompeius, his rebus cognitis, quae erant ad Corfinium gestae, Luceria proficiscitur Canusium atque inde Brundisium. copias undique omnes ex novis dilectibus ad se cogi iubet; servos, pastores armat atque iis equos attribuit; ex his circiter CCC equites conficit. L. Manlius praetor Alba cum cohortibus sex profugit, Rutilius Lupus praetor Tarracina cum tribus; deinde, eae, relicto praetore, signa ad Curium trasferunt. (1, 24, 1).

11. Pompeyo ordena a sus soldados embarcarse.

His paratis rebus, milites silentio naves conscendere iubet, expeditos autem ex evocatis, sagittarios funditoresque raros in muro turribusque disponit. hos certo signo revocare constituit, cum omnes milites naves conscendissent. (1, 27, 5).

12. César acantona a la tropa y parte hacia la ciudad.

His rebus confectis Caesar, ut reliquum tempus a labore intermitteretur, milites in proxima municipia deducit; ipse ad urbem proficiscitur. coacto senatu iniurias inimicorum commemorat. docet se nullum extraordinarium honorem adpetisse, sed exspectato legitimo tempore consulatus eo fuisse contentum, quod omnibus civibus pateret. (1, 32, 1).

13. Los marselleses se preparan para el combate.

Quibus mandatis acceptis Massilienses portas Caesari clauserant; Albicos, barbaros homines, qui in eorum fide antiquitus erant montesque supra Massiliam incolebant, ad se vocaverant, frumentum ex finitimis regionibus atque ex omnibus castellis in urbem convexerant. (1, 34, 4).

14. Las legiones de César toman posiciones: Fabio va adonde está Afranio, el legado de Pompeyo en Hispania.

Dum haec parat atque administrat, C. Fabium legatum cum legionibus III, quas Narbone circumque ea loca hiemandi causa disposuerat, in Hispaniam praemittit celeriterque saltus Pyrenaeos occupari iubet, qui eo tempore ab L. Afranio legato praesidiis tenebantur. reliquas legiones, quae longius hiemabant, subsequi iubet. Fabius, ut erat imperatum, adhibita celeritate, praesidium ex saltu deiecit magnisque itineribus ad exercitum Afrani contendit. (1, 37, 1).

15. Tanto Fabio como los caudillos del ejército pompeyano se dedicaban a hacer provisiones.

Fabius finitimarum civitatum animos litteris nuntiisque temptabat. in Sicori flumine pontes effecerat duos distantes inter se milia passuum IIII. his pontibus pabulatum mittebat, quod ea quae citra flumen fuerant superioribus diebus consumpserat. hoc idem fere atque eadem de causa Pompeiani exercitus duces faciebant. (1, 40, 1).

16. César procura que el enemigo no se dé cuenta de que está fortificado el campamento.

Prima et secunda acies in armis, ut ab initio constituta erat, permanebat; post hos opus in occulto a iii acie fiebat. sic omne prius est perfectum opus, quam intellegeretur ab Afranio castra muniri. sub vesperum Caesar intra hanc fossam legiones reducit atque ibi sub armis proxima nocte conquiescit. (1, 41, 5).

17. César conduce a la Legión IX para ayudar a los suyos y obliga al enemigo a retroceder.

Caesar paene omni acie perterrita, quod praeter opinionem consuetudinemque acciderat, cohortatus suos legionem nonam subsidio ducit; hostem insolenter atque acriter nostros insequentem supprimit rursusque terga vertere seque ad oppidum Ilerdam recipere et sub muro consistere cogit. (1, 45, 1).

18. Se enumeran los muertos y heridos en un combate.

Ita vario certamine pugnatum est. nostri in primo congressu circiter LXX ceciderunt, in his Q. Fulginius ex primo hastato legionis XIIII, qui propter eximiam virtutem ex inferioribus ordinibus in eum locum pervenerat; vulnerantur amplius DC. (1, 46, 4).

19. Se levanta una gran tempestad que destruye los puentes.

Accidit etiam repentinum incommodum biduo, quo haec gesta sunt. tanta enim tempestas cooritur, ut numquam illis locis maiores aquas fuisse constaret. tum autem ex omnibus montibus nives proluit ac summas ripas fluminis superavit pontisque ambos, quos C. Fabius fecerat, uno die interrupit. quae res magnas difficultates exercitui Caesaris attulit. (1, 48, 1).

20. Los marselleses se preparan para el combate naval.

Dum haec ad Ilerdam geruntur, Massilienses, usi L. Domiti consilio, navis longas expediunt numero XVII, quarum erant XI tectae. multa huc minora navigia addunt, ut ipsa multitudine nostra classis terreatur. magnum numerum sagittariorum, magnum Albicorum, de quibus supra demonstratum est, inponunt, atque hos praemiis pollicitationibusque incitant. certas sibi deposcit navis Domitius atque has colonis pastoribusque, quos secum adduxerat, complet. (1, 56, 2).

21. Al despertar el alba, César saca todas sus tropas del campamento.

Caesar exploratis regionibus albente caelo omnes copias castris educit, magnoque circuitu nullo certo itinere exercitum ducit. nam quae itinera ad Hiberum atque Otogesam pertinebant, castris hostium oppositis tenebantur. (1, 68, 1).

22. Los adversarios deliberan.

Postero die duces adversariorum perturbati, quod omnem rei frumentariae fluminisque Hiberi spem dimiserant, de reliquis rebus consultabant. erat unum iter, Ilerdam si reverti vellent, alterum, si Tarraconem peterent. (1, 73, 1).

23. Trebonio decide asediar la ciudad de Marsella por dos partes al mismo tiempo.

Dum haec in Hispania geruntur, C. Trebonius legatus, qui ad oppugnationem Massiliae relictus erat, duabus ex partibus aggerem, vineas turresque ad oppidum agere instituit. una erat proxima portu navalibusque, altera ad portam, qua est aditus ex Gallia atque Hispania, ad id mare, quod adiacet ad ostium Rhodani. (2, 1, 1).

24. Nasidio hace saber a los sitiados que se acerca para socorrerlos.

L. Nasidius, praemissa clam navicula, Domitium Massilienses de suo adventu certiores facit eosque magnopere hortatur ut rursus cum Bruti classe additis suis auxiliis confligant. (2, 3, 3).

25. El ejército romano, sintiendo compasión por la calamitosa situación del enemigo, deja de atacarle a la espera de que el propio César decida sobre los hechos cuando regrese al lugar del asedio.

Milites, his rebus commoti, ex munitione a duce deducunt et oppugnatione desistunt; operibus custodias relinquunt. quodam genere indutiarum misericordia facto, adventus Caesaris expectatur. nullum telum a nostris mittitur. (2, 13, 1).

26. Partida de Lucio Domicio.

Sed paucis ante diebus L. Domitius cognita Massiliensium voluntate navibus III comparatis, ex quibus duas familiaribus suis adtribuerat, unam ipse conscenderat, nactus turbidam tempestatem profectus est. hunc conspicatae naves quae iussu Bruti consuetudine cotidiana ad portum excubabant, sublatis ancoris sequi coeperunt. (2, 22, 2).

27. Rendición de los marselleses.

Massilienses arma tormentaque ex oppido, ut est imperatum, proferunt, navis ex portu navalibusque educunt, pecuniam ex publico tradunt. quibus rebus confectis Caesar magis eos pro nomine et vetustate quam pro meritis in se civitatis conservans, duas ibi legiones praesidio relinquit. (2, 22, 5).

28. Proclamación de Curión como jefe de las tropas y anuncio de la llegada de grandes refuerzos de Útica.

His rebus gestis, Curio se in castra ad Bagradam recipit atque universi exercitus conclamatione imperator appellatur… nondum opere castrorum perfecto, equites ex statione nuntiant magna auxilia equitum peditumque ab rege missa Uticam venire. (2, 26, 1).

29. Los sitiados están a punto de entregarse, cuando llegan unos mensajeros.

Erat in oppido multitudo insolens belli. itaque de deditione omnes iam palam loquebantur et cum P. Attio agebant, ne sua pertinacia omnium fortunas perturbari vellet. haec cum agerentur, nuntii praemissi ab rege Iuba venerunt, qui illum adesse cum magnis copiis dicerent et de custodia ac defensione urbis hortarentur. quae res eorum perterritos animos confirmavit. (2, 36, 1).

30. La caballería ataca a los númidas.

Equites missi nocte iter conficiunt imprudentisque atque inopinantis hostis adgrediuntur. Numidae enim quadam barbara consuetudine nullis ordinibus passim consederant. hos oppressos somno dispersos adorti magnum eorum numerum interficiunt; multi perterriti profugiunt. quo facto ad Curionem equites revertuntur captivosque ad eum reducunt. (2, 38, 4).

31. Miedo de los que temen la presencia de los soldados.

Sed tantus fuit omnium terror, ut alii adesse copias Iubae dicerent, alii cum legionibus instare Varum iamque se pulverem venientium cernere, quarum rerum nihil omnino acciderat, alii classem hostium celeriter advolaturam suspicarentur. itaque perterritis omnibus sibi quisque consulebat. (2, 43, 2).

32. El cuestor Marcio Rufo anima a los suyos.

His rebus cognitis Marcius Rufus quaestor in castris relictus a Curione cohortatur suos, ne animo deficiant. illi orant atque obsecrant, ut in Siciliam navibus reportentur. pollicetur magistrisque imperat navium, ut primo vespere omnes scaphas ad litus adpulsas habeant. (2, 43, 1).

33. Unos pocos soldados llegan a Sicilia.

Quibus rebus accidit, ut pauci milites patresque familiae, qui aut gratia aut misericordia valerent aut naves adnare possent, recepti in Siciliam incolumes pervenirent. reliquae copiae missis ad Varum noctu legatorum numero centurionibus sese ei dediderunt. (2, 44, 1).

34. Parte de las naves que eran enviadas a César son incendiadas por Bíbulo.

Expositis militibus naves eadem nocte Brundisium a Caesare remittuntur, ut reliquae legiones equitatusque transportari possent. huic officio praepositus erat Fufius Calenus legatus, qui celeritatem in transportandis legionibus adhiberet. sed naves offenderunt. Bibulus enim navibus occurrit et circiter XXX incendit. (3, 8, 1).

35. Muerte de Bíbulo.

Bibulus multos dies terra prohibitus et graviore morbo ex frigore ac labore inplicitus, cum neque curari posset neque susceptum officium deserere vellet, vim morbi sustinere non potuit. eo mortuo ad neminem unum summa imperii redit. (3, 18, 1).

36. Antonio está en Bríndisi y coloca su flota.

Erat eo tempore Antonius Brundisii; is virtute militum confisus scaphas navium magnarum circiter LX cratibus pluteisque contexit eoque milites delectos inposuit atque eas in litore pluribus locis separatim disposuit navesque triremes duas, quas Brundisii faciendas curaverat. (3, 24, 1).

37. Pompeyo marcha a Asparagio para no ser rodeado por César.

Haec ad Antonium statim per Graecos deferuntur. ille missis ad Caesarem nuntiis unum diem sese castris tenuit, altero die ad eum pervenit Caesar. cuius adventu cognito Pompeius, ne duobus circumcluderetur exercitibus, ex eo loco discedit omnibusque copiis ad Asparagium Dyrrachinorum pervenit atque ibi idoneo loco castra ponit. (3, 30, 6).

38. César se dirige hacia la ciudad en la que sabe que se encuentra Pompeyo. Al llegar allí, le ofrece ocasión de luchar.

Caesar, postquam Pompeium ad Asparagium esse cognovit, eodem cum exercitu profectus expugnato in itinere oppido Parthinorum, in quo Pompeius praesidium habebat, tertio die ad Pompeium pervenit iuxtaque eum castra posuit et postridie eductis omnibus copiis acie instructa decernendi potestatem Pompeio fecit. (3, 41, 1).

39. Los soldados recuerdan campañas duras.

Recordabantur enim eadem se superiore anno in Hispania perpessos labore et patientia maximum bellum confecisse; meminerant ad Alesiam magnam se inopiam perpessos, multo etiam maiorem ad Avaricum, maximarum se gentium victores discessisse. (3, 47, 5).

40. Medidas de César para cortar el paso de Pompeyo.

Caesar quo facilius equitatum Pompeianum ad Dyrrachium contineret et pabulatione prohiberet,  aditus duos, quos esse angustos demonstravimus, magnis operibus praemunivit castellaque his locis posuit. Pompeius ubi nihil profici equitatu cognovit, paucis intermissis diebus rursus eum navibus ad se intra munitiones recepit. (3, 58, 1).

41. César, atacando por sorpresa, expulsa a los pompeyanos de su trinchera.

Neque Caesarem prima opinio fefellit. nam et pervenit, priusquam Pompeius sentire posset, et tametsi erant munitiones castrorum magnae, tamen sinistro cornu, ubi erat ipse, celeriter adgressus Pompeianos ex vallo deturbavit. erat obiectus portis ericius. hic paulisper est pugnatum. (3, 67, 4).

42. César envía tropas de refresco logrando poner en fuga a los pompeyanos.

Eodem tempore tertiam aciem Caesar quae quieta fuerat et se ad id tempus loco tenuerat, procurrere iussit. ita cum recentes atque integri defessis successissent, alii autem a tergo adorirentur, sustinere Pompeiani non potuerunt atque universi terga verterunt. (3, 94, 1).

43. Las tropas de Aquilas.

Erant cum Achilla eae copiae, ut neque numero neque genere hominum neque usu rei militaris contemnendae viderentur. milia enim XX in armis habebat. haec constabant ex Gabinianis militibus, qui iam in consuetudinem Alexandrinae vitae ac licentiae venerant. (3, 110, 1).